บทความผ้าไหม

ลวดลายบนผ้าไหม กับความหมายที่เป็นเอกลักษณ์

ลวดลายที่ปรากฏบนผืนผ้าไหมของไทยถือเป็นสิ่งสำคัญ บ่งบอกได้ถึงเอกลักษณ์ทางชาติพันธุ์ และมรดกที่ตกทอดได้เป็นอย่างดี หลายลวดลายสืบเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษ จากรุ่นสู่รุ่นจนอายุนับร้อยปี บางลายเป็นลายเฉพาะของท้องถิ่น บางลายเกิดจากความเชื่อ และบางลายก็เกิดขึ้นใหม่จากการประยุกต์สิ่งแวดล้อมรอบตัวและธรรมชาติโดยพัฒนาให้มีความทันสมัยเหมาะกับผู้คนในยุคปัจจุบัน ถ้าพิจารณาสามารถสรุปถึงการออกแบบลวดลายได้เป็น 2 กลุ่ม ดังนี้
1. ลายเรขาคณิต ได้แก่ ลายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ลายเส้นทแยงมุม ลายขอ ลายเส้นตรง ฯลฯ เป็นต้น

2. ลายธรรมชาติ แยกออกเป็น สัตว์ พืช สิ่งของเครื่องใช้ และอื่น ๆ ได้แก่ ลายช้าง ลายนาค ลายต้นสน ลายดอกแก้ว ลายดอกพิกุล ลายเชิงเทียน ลายปราสาท ฯลฯ เป็นต้น

อิทธิพลที่ทำให้เกิดลวดลาย


1. ศาสนา เนื่องจากคนไทยส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ กิจวัตรประจำวันในช่วงเทศกาลสำคัญ มักจะเป็นการเข้าวัด ตักบาตร ทำบุญ สวดมนต์ ซึ่งถือเป็นเรื่องดี ชาวบ้านจึงนำสิ่งนี้มาสร้างสรรค์เป็นลวดลายลงบนผืนผ้าไหม เพราะเชื่อว่าจะนำความโชคดี ความเป็นสิริมงคลมาสู่ผู้สวมใส่ นอกจากนั้น ก็จะเป็นอิทธิพลจากเรื่องเล่าขานในพระไตรปิฏก สำหรับลวดลายที่ชาวบ้านนิยมถักทอได้แก่ ลายพญานาค ลายธรรมาสน์ ลายหอปราสาท ฯลฯ เป็นต้น

1. เส้นไหมหลืบ (ลืบ), ไหมเปลือก หรือไหม 3 เป็นเส้นไหมที่ได้จากเปลือกรังไหมชั้นนอก รวมถึงปุยไหม นิยมใช้สาวเป็นเส้นพุ่ง ลักษณะจะกลมใหญ่สม่ำเสมอ เนื้อหยาบ มีปุ่มปม สะอาด สีเข้ม

2. พืช ถือเป็นสิ่งที่อยู่คู่คนไทยมาช้านาน ชาวบ้านนิยมนำมาบริโภค และทำเป็นเครื่องอุปโภค จนเรียกได้ว่า ทั้งรู้จักและคุ้นเคย สำหรับเรื่องการถักทอลวดลายเกี่ยวกับพืช จะแบ่งออกเป็น 2 หมวดใหญ่ ๆ คือ พืชธรรมดาทั่วไปและพืชสำหรับใช้ในการสักการะบูชา ได้แก่ ลายต้นสน ลายหมาก ลายดอกผักแว่น ฯลฯ เป็นต้น

3. สัตว์ เกิดจากความคุ้นเคยและใกล้ชิด เพราะเป็นทั้งสัตว์เลี้ยง อาหาร รวมไปถึงอุปกรณ์ในการใช้งานของคนสมัยก่อน ชาวบ้านจึงเกิดความคิดที่จะประดิษฐ์ลวดลายนี้ขึ้น ซึ่งแสดงถึงความละเอียดอ่อนและอ่อนโยนของผู้ถักทอ สำหรับลวดลายเกี่ยวกับสัตว์ก็จะคล้ายกับพืช คือ มีทั้งแบบธรรมดาทั่วไป และสัตว์ตามความเชื่อ เช่น ลายหงส์ ถือเป็นสัตว์ที่เกี่ยวข้องกับศาสนาพุทธและฮินดู เป็นพาหนะของพระพรหม เป็นของสูง ลายสิงโต ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นเทพเจ้าของสรรพสัตว์ทั้งปวง นิยมทอให้กับผู้หลักผู้ใหญ่หรือเจ้านายในสมัยก่อน ลายงูเหลือม ถือเป็นสัตว์ใหญ่ นิยมถักทอให้กับผู้หญิงที่แต่งงานแล้ว เพราะถือว่ามีความสมบูรณ์พร้อมในการดำเนินชีวิต เป็นต้น

ขอบคุณข้อมูล : โครงการวิจัย เรื่อง ผ้าทอกับชีวิตคนไทย https://www.dpu.ac.th/dpurc/assets/uploads/public/9n7nyamlppoookgsg0.pdf

 
 
 
 
 
 
 

บทความ